Rodzaje fantastyki — przewodnik po gatunkach

Fantastyka rozrosła się w tyle odnóg, że nazwy zaczęły przeszkadzać zamiast pomagać. Ktoś poleca Ci „dark fantasy", dostajesz coś, co równie dobrze mogłoby być horrorem. Ktoś inny mówi „epic", a chodziło mu wyłącznie o grubość książki.

Poniżej rodzaje fantastyki rozłożone na czynniki pierwsze — nie po definicjach z encyklopedii, tylko po tym, co konkretnie robi tekst i po czym rozpoznasz gatunek, zanim skończysz dwudziestą stronę.

Ściąga na jeden rzut oka

A teraz to samo, ale z mięsem.

High fantasy — kiedy stawką jest świat

Osobny świat rządzący się własnymi prawami, magia obecna jawnie, konflikt na skalę królestw. Wzorzec ustawił Tolkien; z tej szkoły wyrosło wszystko, co ma mapę na wyklejce.

Rozpoznasz po stawce: jeśli przegrana bohatera oznacza koniec cywilizacji, to jest high fantasy. Wada gatunku bierze się z jego zalety — świat bywa ciekawszy od ludzi, którzy go zamieszkują.

Low fantasy — kiedy stawką jest jeden człowiek

Ten sam typ świata, ale magia jest rzadka, droga i budzi nieufność. Nikt nie ratuje kontynentu; ktoś próbuje przeżyć zimę albo dowiedzieć się, kto zabił.

To nie jest „fantastyka gorszego sortu" — to inna decyzja. Im rzadsza magia, tym bardziej znaczy, kiedy w końcu się pojawi.

Dark fantasy — mrok, w którym wciąż wiadomo, co jest złe

Najczęściej mylony gatunek. Dark fantasy jest ciemna, okrutna i często zahacza o grozę, ale kompas moralny nadal działa — bohater wie, co byłoby słuszne, i cierpi właśnie dlatego, że nie może tego zrobić.

Rozpoznasz po cenie. W dark fantasy każde zwycięstwo coś kosztuje i autor tego kosztu nie ukrywa.

Grimdark — kiedy kompas przestaje wskazywać

Krok dalej. Nie ma dobrej strony, są tylko interesy. Bohaterowie giną poza kolejnością, sprawiedliwość bywa przypadkiem, a zakończenie nie ma obowiązku pocieszać. Klasykiem gatunku jest Joe Abercrombie; na polskim gruncie w tę stronę idzie Robert M. Wegner w „Opowieściach z meekhańskiego pogranicza".

Różnica względem dark fantasy w jednym zdaniu: dark fantasy pyta, ile kosztuje dobro. Grimdark pyta, czy w ogóle istnieje.

Romantasy — najszybciej rosnąca gałąź

Fantastyka, w której osią jest relacja, a świat, magia i wojna stanowią dla niej scenę. Nie chodzi o to, że jest wątek miłosny — wątek miłosny bywa wszędzie. Chodzi o to, że gdyby wyjąć romans, fabuła by się zawaliła.

Nazwiska, które zbudowały tę falę, to Sarah J. Maas i Rebecca Yarros. W Polsce gatunek eksplodował z kilkuletnim opóźnieniem i wciąż brakuje w nim rodzimych tytułów — dlatego czytelniczki masowo szukają czegoś „po polsku".

Cozy fantasy — świadoma rezygnacja ze stawki

Najmłodszy z ważnych gatunków i najczęściej lekceważony. Reguła jest jedna: nic strasznego się nie stanie. Bohaterka otwiera kawiarnię, smok jest sąsiadem, największym kryzysem bywa nieudany chleb. Falę otworzyło „Legends & Lattes" Travisa Baldree.

To nie jest fantastyka dla dzieci. To fantastyka dla dorosłych, którzy mają dość napięcia w prawdziwym życiu.

Urban fantasy — magia pod podszewką dzisiejszego miasta

Nasz świat, nasze czasy, a pod spodem drugi obieg: umowy, długi, instytucje. Polska ma tu mocną pozycję — Aneta Jadowska i jej cykl o Dorze Wilk to jeden z najlepiej rozpoznawalnych rodzimych tytułów gatunku.

Rozpoznasz po podwójnym życiu: bohater ma pracę, czynsz i tajemnicę.

Sword and sorcery — przygoda bez imperiów

Najstarsza odnoga, wciąż żywa. Jeden bohater, jedno zlecenie, jeden loch. Zaczęło się od Conana Roberta E. Howarda, a korzenie tego myślenia widać w pierwszych opowiadaniach o Wiedźminie: potwór, zapłata, komplikacja moralna.

Rozpoznasz po skali: nikt nie ratuje świata, bo nikt za to nie płaci.

Portal fantasy — drzwi w środku zwykłego dnia

Zaczynamy u siebie, potem następuje przejście: szafa, lustro, brama. Narnia C.S. Lewisa jest wzorcem gatunku.

Siła tkwi w tym, że czytelnik uczy się świata razem z bohaterem — nikt nie musi tłumaczyć niczego na siłę.

Jak wybrać dla siebie

Zamiast zgadywać po okładce, zadaj sobie trzy pytania:

• Chcesz odpocząć czy chcesz zostać poruszony? Odpocząć — cozy albo sword and sorcery. Poruszony — dark fantasy albo grimdark.
• Ma Cię trzymać relacja czy zagadka? Relacja — romantasy. Zagadka — low fantasy z wątkiem kryminalnym.
• Ile masz cierpliwości do świata? Dużo — high fantasy. Mało — urban fantasy, bo świat już znasz.

Granice są zresztą nieszczelne i to dobrze. Najciekawsze książki zwykle siedzą okrakiem na dwóch gatunkach.

Gdzie w tym wszystkim jest moja książka

Skoro rozdaję etykietki, wypada przykleić jedną sobie. „Umarli nie kłamią" to low fantasy z osią kryminalną i politycznym drugim dnem, blisko granicy z dark fantasy. Magia jest jedna, rzadka i kosztowna: kobieta, która dotykiem widzi ostatnią chwilę zmarłego. Nikt nie ratuje świata — ktoś próbuje dowiedzieć się, co naprawdę wydarzyło się dwadzieścia jeden lat temu, i kto ma interes w tym, żeby się nie dowiedział.

Nie jest to romantasy i nie jest to cozy. Jeśli po tabelce na górze wychodzi Ci, że wolisz jedno z tych dwóch — uczciwiej Cię ostrzec teraz niż na dwustej stronie. A jeśli trafiłeś w kolumnę „chcesz ciężaru", pierwszy rozdział jest otwarty i darmowy.